Xây dựng học gì từ những chuyến đi – Dành cho các bạn sinh viên Xây dựng năm thứ nhất

Lượt xem: 74

Ngày đăng: 23/10/2017

Với các bạn sinh viên xây dựng năm nhất chưa đi sâu vào chuyên ngành, nếu các bạn băn khoăn không biết phải tiếp cận kiến thức của lĩnh vực xây dựng công trình từ đâu, thì cách đơn giản nhất là từ những chuyến đi. Hãy tháo dây, nhổ neo, ra khỏi bến và bắt đầu những chuyến đi để được "thám hiểm, mơ mộng và khám phá", đó là bước đầu của hành trình tìm kiếm kiến thức trong lĩnh vực này.

Description: C:\Users\MINHPHAM\Desktop\fff-1.jpg

"Bắt đầu từ đâu?" - Bạn chưa biết nên đi đâu và học gì thì hãy bắt đầu từ gần đến xa, từ cũ đến mới. Gần ta nhất là TP. Vũng Tàu, nơi các bạn sống và học tập. Đây là một thành phố biển xinh đẹp chứa vô vàn điều để khám phá thế nên nếu bạn nghĩ Vũng Tàu đã quá quen thuộc đến không còn gì để học thì đó là bạn vô tình lướt qua mà quên dừng lại để ngẫm và hiểu.

Nếu bạn lựa chọn đi các công trình xây dựng mới thì chúng ta sẽ được giới thiệu về những xu hướng – phong cách kiến trúc mới, những tiến bộ khoa học công nghệ trong lĩnh vực xây dựng, còn lựa chọn những công trình cổ bạn có thể nghe chúng kể câu chuyện về lịch sử văn hóa đô thị.

Ví dụ, các bạn có thể bắt đầu từ chuyến đi tìm hiểu các công trình kiến trúc Pháp cổ tại Vũng Tàu. Để có thể giải mã được những giá trị, đặc điểm kiến trúc công trình đã được hình thành từ rất lâu trong lịch sử phát triển của đất nước, đồng thời có thể kế thừa và phát huy những giá trị kiến trúc đó trong xây dựng hiện đại, ta cần phải sưu tầm tư liệu bằng cách chụp ảnh, vẽ ghi tại thực địa và sưu tầm tư liệu trên internet, sau đó là mô tả, nhận định. Vậy để có một chuyến đi hiệu quả, trước khi đi ta cần phải thu thập một lượng kiến thức nhất định về nơi ta đến, vậy chúng gồm những gì?

  1. Tầm quan trọng của đối tượng tìm hiểu? - Tầm quan trọng của kiến trúc Pháp cổ trong quỹ di sản đô thị Vũng Tàu?
  2. Sơ lược về quá trình phát triển của đối tượng - Sơ lược về lịch sử phát triển kiến trúc Pháp cổ qua các giai đoạn lịch sử đô thị Việt Nam
  3. Các đối tượng cụ thể - Các công trình kiến trúc Pháp cổ cần được bảo tồn trong quỹ di sản kiến trúc Vũng Tàu
  4. Phân tích, nhận dạng đối tượng - Tìm hiểu một số phong cách kiến trúc Pháp cổ điển hình cho nhóm công trình này tại Vũng Tàu

1. Tầm quan trọng của kiến trúc Pháp cổ trong quỹ di sản đô thị Vũng Tàu?

Hiện nay, kiến trúc Pháp ở Vũng Tàu được đánh giá là một quỹ di sản kiến trúc đô thị – một bộ phận quan trọng góp phần tạo nên hình ảnh kiến trúc đô thị. Các công trình kiến trúc Pháp chính là vật chứng lịch sử cho sự giao thoa văn hóa Việt – Pháp, văn hóa Đông – Tây. Và việc bảo tồn các công trình kiến trúc thuộc địa Pháp hiện nay chính là bảo tồn sự đa dạng của văn hóa và ghi nhận sự phát triển mối giao thoa văn hóa nêu trên.

Theo ông Phạm Chí Thân, Tổng Thư ký Hội Khoa học - Lịch Sử tỉnh BR-VT

"Các công trình kiến trúc cổ Pháp thể hiện một lối kiến trúc tiêu biểu của con người. Cần bảo tồn, gìn giữ những công trình này để con cháu mai sau hiểu hơn về một giai đoạn lịch sử của đô thị Vũng Tàu."

Theo ông Lê Ngọc Vàng, Trưởng phòng VHTT-TT huyện Long Điền

"Nhà nước và nhân dân nên cùng làm. Tỉnh nên có kế hoạch rà soát lại những công trình cổ, hướng dẫn, hỗ trợ người dân cách tu sửa để không làm hỏng giá trị của công trình; đồng thời thông qua các ban ngành, giới thiệu các doanh nghiệp du lịch đưa du khách đến thăm quan, vừa để quảng bá nét đẹp văn hóa địa phương, vừa giúp người dân có thêm kinh phí tu bổ công trình. Về phía người dân, cần tỉnh táo không nghe lời dụ dỗ của người buôn bán đồ cổ mà bán hết các đồ vật có giá trị trong nhà vì sau này sẽ không bao giờ có điều kiện mua lại được, nên giữ lại giá trị, nét đẹp mà cha ông để lại."

Vì vậy, Công trình di sản cần được bảo tồn nhưng không phải bị bảo tàng hóa. Nó có thể cộng sinh với kiến trúc hiện đại để phát huy giá trị dưới góc độ kinh tế xã hội.

2. Sơ lược về quá trình phát triển của đối tượng - Sơ lược về lịch sử phát triển kiến trúc Pháp cổ qua các giai đoạn lịch sử đô thị Việt Nam

Description: C:\Users\MINHPHAM\Desktop\our history.jpg

Các công trình theo kiến trúc Pháp đã hiện diện ở Việt Nam cả trăm năm. Tuy nhiên, công trình mà người Pháp xây dựng ở một nước thuộc địa như Việt Nam khác gì so với công trình ở Pháp?

- Giai đoạn thứ nhất: Sau khi Pháp chiếm toàn bộ Đông Dương, trong đó có Việt Nam (Pháp bắt đầu kiểm soát Nam Kỳ từ năm 1860, và tiến đến quá trình bảo hộ Bắc Kỳ và Trung Kỳ vào năm 1884), người Pháp bắt đầu đưa kiến trúc của họ vào. Tuy nhiên,vì những lý do địa lý và nhu cầu tạm thời nên ban đầu là những công trình họ xây dựng mang tính chất áp đặt, nguyên mẫu từ Pháp đưa sang, ví dụ như Nhà hát lớn Hà Nội, rồi những công trình mang tính cách, đặc trưng của nhiều vùng ở Pháp. chỉ còn tồn tại rất ít dấu ấn kiến trúc trong giai đoạn đầu của quá trình Đông Dương. Giai đoạn này được gọi tên kiến trúc tiền thực dân.

·        Quan sát sẽ nhận thấy, công trình đều thể hiện sự kết hợp phần nào giữa tư tưởng kiến trúc Tây phương và khai thác đơn giản một số yếu tố địa phương, không gian trên tầng được bao bọc bởi hành lang nhằm tránh nóng và những cơn mưa, mái được thiết kế dốc và sử dụng ngói sản xuất tại bản địa, họa tiết trang trí đơn giản truyền thống cho thấy ở giai đoạn đầu những công trình cơ bản được xây dựng bởi nhân công Việt Nam. 

  • Hình thái kiến trúc tiền thực dân đặt nặng về mặt công năng. Nó thể hiện những dấu ấn lịch sử đầu tiên ảnh hưởng của kiến trúc Pháp tại Việt Nam. Được phát triển chủ yếu bởi những kỹ sư Pháp đầu tiên ở Việt Nam.
  • Tuy nhiên, với nhu cầu xây dựng ngày càng nhiều, người Pháp thể hiện tham vọng biến đổi bộ mặt Đông Dương ngày càng lớn thông qua việc áp đặt hình thái kiến trúc trang trí mặt tiền. Họ bắt đầu sử dụng những phong cách hàn lâm thịnh hành tại Pháp vào Việt Nam. Phong cách kiến trúc Tân Cổ điển đặc trưng cho giai đoạn này. Các nghệ sĩ xử dụng những chủ đề khác nhau, từ hình thái, chi tiết Phục Hưng, Baroque ... tới các quy luật đối xứng nghiêm ngặt.

- Giai đoạn thứ hai: Sau chiến tranh thế giới thứ nhất. Người Pháp tiếp tục việc khai thác Đông Dương. Giới cầm quyền muốn phát triển rộng hơn quá trình đô thị trong tiến trình khai hóa. Một nhân vật quan trọng của thời kỳ này là kiến trúc sư Ernest Hébrad, người được bổ nhiệm làm giám đốc trung tâm kiến trúc và đô thị vào năm 1923. Về mặt lý thuyết, ông chỉ trích những công trình của kiến trúc Tân Cổ điển và bắt đầu hệ thống hóa lại những dữ liệu khí hậu, văn hóa bản địa trong việc sáng tác. Từ quan điểm đó ông đưa ra một biến thể mới của kiến trúc thuộc địa: kiến trúc Đông Dương. Trong những năm 40 phong cách kiến trúc Đông Dương được khuyến khích bởi chính quyền sở tại. Kiến trúc Đông Dương dù vẫn còn mang theo mình phong cách xu hướng Pháp lúc bấy giờ nhưng từ nội tại đã có một sự thay đổi tìm tòi trong vật liệu cũng như không gian nhằm thích nghi với khí hậu cũng như văn hóa bản địa hơn. Phong cách kiến trúc Đông Dương được theo đuổi sau này bởi một số kiến trúc sư Pháp cũng như Việt Nam. Nó tôn vinh phần nào giá trị bản sắc dân tộc vào sáng tác.

·        Vậy ở giai đoạn này, kiến trúc Pháp tại Việt Nam đã bắt đầu có sự biến đổi để phù hợp hơn với văn hóa, khí hậu và cảnh quan Việt Nam, từ đó các phong cách kiến trúc mới là lối kiến trúc Art Deco, kiến trúc Đông Dương đưa vào rất nhiều yếu tố Việt hoặc Việt Hoa, hoặc phương Đông. Trong đó, các thiết kế mặt bằng, không gian, hình thức, cấu trúc của một công trình và cung cấp những giải pháp về kiến trúc ở các lĩnh vực xây dựng khác nhau xuất phát từ nhu cầu thực tế về nơi ở, vui chơi, làm việc, đi lại,… của con người. Và về bản chất thì những di sản kiến trúc Pháp tại Việt Nam chính là biểu hiện của sự giao thoa văn hóa Đông – Tây và là phần quan trọng bổ sung vào quỹ di sản kiến trúc của các đô thị ngày nay.

- Nhìn lại thời điểm hiện tại, kiến trúc thuộc địa đã tạo nên những ảnh hưởng lớn trong tiến trình phát triển lịch sử kiến trúc Việt Nam. Ảnh hưởng đó diễn ra theo trình tự, quy luật song song với giai đoạn chính trị 1859 - 1954. Quá trình phát triển kiến trúc thuộc địa thể hiện một phần nào sự giao hòa của hai nền văn hóa Đông dương – Tây phương. Văn hóa, kiến trúc, chính trị và kinh tế là những phạm trù tương tác đặc trưng cho giai đoạn kiến trúc này. Những thành quả để lại của nó tạo nên một qũy di sản kiến trúc cũng như kiến thức lớn mang ý nghĩa lịch sử. Tự nội trạng kiến trúc thuộc địa đã thay đổi để thích ứng hơn với môi trường, và nó phát triển được nhờ vào việc ứng dụng những giá trị truyền thống. Cần bảo tồn cũng như sử dụng, quy hoạch hợp lý những quỹ di sản này.

3. Các đối tượng cụ thể - Các công trình kiến trúc Pháp cổ cần được bảo tồn trong quỹ di sản kiến trúc Vũng Tàu

Nét cổ kính, mang đậm phong cách kiến trúc châu Âu làm nên vẻ đẹp riêng biệt của các công trình kiến trúc Pháp cổ ở TP. Vũng Tàu. Những công trình kiến trúc cổ này tồn tại hơn 100 năm nay, song hành cùng với quá trình đô thị hoá của thành phố biển.

Ông Phạm Chí Thân, Giám đốc Bảo tàng tỉnh cho biết: "Nếu như trước đây, TP. Vũng Tàu có hàng trăm công trình kiến trúc kiểu Pháp trên 100 năm tuổi, thì nay, qua thời gian sàng lọc cùng với quá trình đô thị hoá, chỉ còn lại hơn 20 ngôi nhà kiểu kiến trúc Pháp, chủ yếu ở dạng biệt thự "PO" (Pavillon des officiers)."

Các công trình kiến trúc Pháp xuất hiện tại TP. Vũng Tàu từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Một số công trình kiến trúc kiểu Pháp còn hiện hữu tại TP. Vũng Tàu bạn có thể đến tham quan như:

  • Di tích lịch sử Bạch Dinh trên núi Lớn: Di tích Bạch Dinh mang đậm kiến trúc kiểu Pháp thế kỷ XIX. Toà nhà có chiều cao 15m, dài 28m, rộng 15m, gồm ba tầng: tầng hầm, tầng trệt và tầng lầu. Mặt ngoài của tòa Bạch Dinh được trang trí hoa văn cổ xưa và những hình vẽ chân dung các vị thánh thời cổ Hy Lạp cùng những gương mặt phụ nữ châu Âu xinh đẹp. Hoa cúc, hoa hướng dương viền từng mảng quanh ngôi nhà làm cho Bạch Dinh thêm lộng lẫy. Toàn bộ ngôi nhà được quét vôi trắng, phía trên lợp ngói đỏ tươi, phía dưới là mảng viền trang trí tinh tế và mỹ thuật.

Description: C:\Users\MINHPHAM\Desktop\white-palace-in-vung-tau.jpg.1400x500_q85_crop.jpg

Di tích lịch sử Bạch Dinh trên núi Lớn

  • Ngọn Hải Đăng trên núi Nhỏ: Công trình này được người Pháp xây dựng năm 1862, nằm ở độ cao 149m so với mực nước biển. Đến năm 1913, người Pháp xây dựng lại ngọn hải đăng, dời độ cao từ 149m lên 170m so với mực nước biển. Hải đăng Vũng Tàu được xem là một trong những hải đăng cổ xưa nhất Việt Nam và Đông Nam Á. Với kiến trúc và kiểu dáng cổ điển kiểu Pháp, Hải đăng Vũng Tàu là hình tháp trụ cao 18m, đường kính 3m, bên trong có cầu thang dẫn lên đỉnh và ban công. Hải đăng Vũng Tàu có nhiệm vụ chỉ dẫn cho tàu thuyền ra vào vịnh Ghềnh Rái an toàn.

Description: C:\Users\MINHPHAM\Desktop\danh-sach-nhung-dia-diem-di-choi-buoi-toi-o-vung-tau-4.jpg

Ngọn Hải Đăng trên núi Nhỏ

  • Nhà thờ Giáo xứ Vũng Tàu: Còn được gọi là " Nhà Thờ Lớn " vì đây là ngôi Thánh Đường kiên cố đầu tiên do chánh quyền Pháp xây dựng tại Cap.Saint Jacques (Vũng Tàu) để phục vụ cho các công dân Pháp đang sinh sống và làm việc nơi đây cùng với một số giáo dân người Việt bản xứ.Giáo xứ Cap.Saint Jacques được thành lập vào năm 1889.

Description: C:\Users\MINHPHAM\Desktop\GX008.jpg

Nhà thờ Giáo xứ Vũng Tàu (nhà thờ Lớn)

  • Còn các công trình như: Cà phê Garden (đường Hoàng Diệu); Khách sạn Grand (đường Nguyễn Du); Nhà truyền thống Cách mạng Vũng Tàu (đường Bacu); Trụ sở làm việc của UBND phường 1 (đường Trần Hưng Đạo); Trụ sở Sở Giao thông - Vận tải (cũ); Thư viện TP. Vũng Tàu (đường Lý Thường Kiệt); Trung tâm Văn hoá tỉnh (cũ); Tổng Công ty Khí PV Gas (đường Lê Lợi); … được TP. Vũng Tàu dùng làm trụ sở làm việc, hội họp, thư viện, tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao… trong nhịp sống hiện đại.

Description: C:\Users\MINHPHAM\Desktop\nha-truyen-thong-cach-mang-vung-tau.jpg

Nhà truyền thống Cách mạng Vũng Tàu (đường Bacu)

Description: http://bariavungtau.com/files/2013/11/ba-ria-vung-tau-n9n3u1384449140.jpg

Trụ sở OSC ngày nay

Các công trình công trình kiến trúc cổ Pháp tại Vũng Tàu được xây dựng từ năm 1898 đến 1913. Dáng dấp của các công trình này không chỉ minh chứng cho sự ra đời của một đô thị mà còn thể hiện nền văn minh của con người. "Vì vậy, chúng ta cần bảo tồn, gìn giữ những giá trị tinh hoa ấy để giữ cho đô thị một hình ảnh liên tục của các giai đoạn phát triển khác nhau, để đô thị Vũng Tàu có thể coi là một "pho sách" về lịch sử hình thành và lịch sử kiến trúc của con người" - ông Phạm Chí Thân nói.

Thế nhưng, chỉ có một số công trình phát huy giá trị phát triển du lịch của địa phương, còn lại phần lớn các công trình đã xuống cấp, hư hỏng hoặc bị lãng quên. Trong đó, di tích lịch sử cấp quốc gia Nhà truyền thống Cách mạng Vũng Tàu (số 1, Bacu) do Trung tâm VHTT-TT TP.Vũng Tàu sử dụng, hiện đã hư hỏng và xuống cấp. Cụ thể, hệ thống cửa bị hư hỏng, mối, mọt, cong vênh, phần lan can và ôvăng thấm nước, mái ngói bị rơi nhiều lần, không có hệ thống máng nước nên bị thấm, dột khi trời mưa. Vì vậy, đối với các công trình kiến trúc cổ Pháp, tỉnh cần có quy hoạch cụ thể, phân loại để đầu tư các công trình trọng điểm nhằm lưu lại dấu ấn lịch sử một thời và có phương án sử dụng, khai thác, phát huy hiệu quả, bảo tồn giá trị của di tích. Có như vậy, những ngôi nhà cổ mới không bị mai một, bị lãng quên và thậm chí bị "xóa sổ" theo thời gian.

4. Phân tích, nhận dạng đối tượng - Tìm hiểu một số phong cách kiến trúc Pháp cổ điển hình cho nhóm công trình này tại Vũng Tàu

Theo các nghiên cứu, đến thời điểm hiện nay, kiến trúc Pháp cổ tại Việt Nam có 7 phong cách chủ đạo. Tuy nhiên, ở bài viết này, chúng tôi chỉ đề cập tới ba phong cách chủ đạo, để lại những dấu ấn rõ ràng trong kiến trúc thời kỳ này tại đô thị Vũng Tàu

1. Phong cách kiến trúc Tiền thực dân:

Description: http://www.ashui.com/mag/images/stories/200908/Phap1.jpg

Phong cách kiến trúc Tiền thực dân bắt đầu hình thành từ chính khu Nhượng địa với những ngôi nhà làm việc, nhà ở cho sĩ quan và binh lính Pháp. Với mong muốn có được những không gian phù hợp với chức năng cần thiết nhưng tránh được cái nóng oi ả mùa hè, các sĩ quan công binh Pháp đã nghĩ ra một hình thức kiến trúc nhiệt đới thô sơ với các hành lang rộng bao lấy không gian chính.

Các công trình kiến trúc phong cách Tiền thực dân thường có mặt bằng hình chữ nhật đơn giản có hành lang rộng chạy xung quanh. Nhà thường có hai tầng, sàn tầng hai dùng dầm đỡ thép hình cuốn gạch ở trên. Mái dốc lợp ngói hoặc tôn. Tường chắn mái xây gạch dùng để trang trí mặt tiền có một vài hình thức tranh trí đơn giản như hàng con tiện hoặc đắp xi măng hình hoa lá. Hành lanh quanh nhà được tạo ra hình thức cuốn vòm hình cung hoặc bán cầu có khoá vòm.

Nhìn chung thì đây là phong cách mang tính công năng duy lý, ít chú trọng về mặt thẩm mỹ nên không có nhiều giá trị về mặt kiến trúc. Tuy vậy chúng cũng là đại diện cho kiến trúc Pháp thuộc thời kỳ sơ khởi nên cũng cần được tôn trọng ở một mức độ nhất định.

Đặc điểm nhận dạng: Nhà 1-3 tầng, mặt bằng hình chữ nhật, mái dốc lợp ngói hoặc tôn, có hành lang bao quanh tạo ra hình thức cuốn vòm liên tục.

2. Phong cách kiến trúc địa phương Pháp

Description: http://www.ashui.com/mag/images/stories/200906/truonghoc_phap3.jpg

Các công trình phong cách địa phương miền Bắc Pháp có mái với độ dốc lớn, các công trình phong cách vùng Paris có độ dốc vừa phải có hệ con sơn gỗ đỡ phần mái nhô ra khỏi tường. Tuy nhiên cũng phải chú ý rằng kiến trúc phong cách địa phương Pháp xây dựng không giống hoàn toàn ở chính quốc mà đã mang nhiều tính công năng, thực dụng và dỡ bỏ nhiều những hình thức trang trí nguyên gốc. Những công trình phong cách địa phương Pháp nhìn chung mang đậm tính hồi cố, duyên dáng, mang nhiều nét kiến trúc các địa phương miền Bắc nước Pháp và vùng Paris, tuy nhiên đã có những biến đổi nhất định để phù hợp với công năng mới và khí hậu nhiệt đời Việt Nam.

Đặc điểm nhận dạng: Nhà 2-3 tầng, mái dốc lợp ngói, có hệ con sơn đỡ mái bằng gỗ mảnh hình tam giác được tiện khắc công phu, hoạ tiết trang trí không nhiều nhưng khá tinh tế. 

3. Phong cách kiến trúc Đông Dương

Description: http://www.ashui.com/mag/images/stories/200908/dongduong2.jpg

Giới trí thức Pháp ở thuộc địa cũng nhận ra việc áp đặt những giá trị văn hoá từ chính quốc vào một đô thị bản địa có truyền thống văn hoá lâu đời và rất khó chấp nhận. Do vậy việc tìm tòi một phong cách kiến trúc vừa có khả năng đáp ứng công năng hiện đại, vừa phù hợp với khí hậu, cảnh quan và truyền thống văn hoá địa phương được một loạt kiến trúc sư người Pháp và sau đó là người Việt theo đuổi, từ đó tạo ra một phong cách kiến trúc kết hợp sau này được gọi là phong cách kiến trúc Đông Dương.

Kiến trúc theo phong cách Đông Dương là những công trình có cấu trúc mặt bằng, hình khối hoàn toàn theo kiểu Pháp thịnh hành lúc bấy giờ, nhưng đã có sự tìm tòi, biến đổi về mặt không gian và cấu tạo kiến trúc nhằm tạo ra những công trình có khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu, cảnh quan cũng như truyền thống văn hoá bản địa. Các kiến trúc sư theo phong cách này thường sử dụng những hình thức và chi tiết kiến trúc truyền thống Việt Nam, Khmer trong việc tạo nên các bộ mái, ô văng che cửa, cùng các hoạ tiết trang trí khác. Nhìn chung đây là phong cách thành công nhất trong việc tạo ra những công trình kiến trúc đẹp, hiện đại, phù hợp với khí hậu, cảnh quan và văn hoá truyền thống bản địa thời kỳ Pháp thuộc.

Đặc điểm nhận dạng: Bố cục mặt bằng hình khồi đăng đối kiểu Châu Âu kinh điển. Sử dụng nhiều thức cột, mái và các chi tiết kiến trúc cổ truyền Việt Nam và Khmer, hệ thống cửa lấy ánh sáng và thông gió tự nhiên được chú trọng.

Hãy tham quan công trình thực tế và nhận diện các công trình này thuộc phong cách nào, và có chi tiết cấu tạo, kỹ thuật xây dựng gì đáng để học hỏi kế thừa.

Kết luận:

Những chuyến tham quan học tập thực tế sẽ là công cụ hữu ích giúp người học mở mang kiến thức bên ngoài nhà trường và tạo điều kiện cho việc phát triển khả năng tư duy và linh hoạt. Các bạn hãy đi để trải nghiệm thực tế tận mắt qua các công trình, được đứng trước các công trình kiến trúc, được trực tiếp nhìn ngắm, sờ mó, để cảm nhận từ đó linh hồn, hơi thở của nó, của thời gian, như vậy các bạn sẽ thấy hiểu hơn giá trị của mỗi nét vẽ của mình, và cũng hiểu hơn mỗi bài học mình đã qua.

ThS. Phạm Thị Ngọc Minh (Ngành CNKTCT Xây dựng, Viện Kỹ thuật - Kinh tế biển)

 

CÁC BÀI VIẾT CÙNG CHUYÊN MỤC