BÌNH và LUẬN - Thơ Haiku

Lượt xem: 40

Ngày đăng: 08/09/2017

Đã từ rất lâu nền văn hóa xứ sở Hoa Anh Đào đã làm rung động tâm hồn nhiều người trong chúng ta. Cũng đã khá lâu BVU của chúng ta đã có cơ may gắn bó với nhiều thầy giáo cô giáo của xứ sở Hoa Anh Đào kỳ diệu. Tiếp xúc và gắn bó với văn hóa và con người của đất nước Nhật Bản chúng ta dễ dàng nhận thấy sự gần gũi, thân thiết cùng sự thâm thúy, sâu sắc vượt trội của người Nhật. Ta vừa có thể bắt gặp cái nhỏ nhắn ít lời trong tinh thần Phật giáo, hơi thở Thiền vẫn có trong thơ văn Lý Trần của ta, vừa nhận diện được hương sắc khác biệt của nghệ thuật cắm hoa ikebana, không khí trà đạo chanoyu...

Thơ Haiku của Nhật bản bao hàm cả sự gần gũi và cái khác biệt đó.

Haiku của nước Nhật có lẽ là thể thơ ngắn nhất thế giới. Mỗi bài thơ Haiku chỉ vỏn vẹn 3 câu.

Trăng soi

Một bầy ốc nhỏ

Khóc than đáy nồi.

Haiku là thể thơ không dùng để mô tả cảm xúc mà chủ yếu ghi lại sự việc xảy ra trước mắt, ở thì hiện tại. Sự kiện này có thể liên kết hai ý nghĩ, hay hai ý tưởng khác nhau mà ít khi người ta nghĩ đến cùng một lúc.

        Từ bốn phương trời

        Cánh hoa Đào lả tả

        Gợn sóng hồ Niho

           Basho - (Đoàn Lê Giang dịch)

Quê hương của Tác giả ở gần hồ Nihô – một hồ nhỏ trong hệ thống hồ Biwa nổi tiếng của Nhật Bản. Danh thắng hồ Biwa được nhiều người biết đến bởi vẻ đẹp thơ mộng của nó. Vào mùa xuân, hoa Anh đào trồng ven hồ nở rộ tạo thành những "đám mây hoa". Mỗi khi gió thổi, những cánh hoa hồng nhạt mong manh rụng xuống mặt hồ.

Bài thơ về con Ếch dưới đây của Basho (Nhật Chiêu dịch) là một mã số bí ẩn mà từ khi ra đời không biết đã có bao nhiêu cách giải mã:

        Ao xưa

        Con ếch nhảy vào -

        Vang tiếng nước xao.

Ao cũ có thể là một chiếc ao đầy rong rêu trong khu vườn đã hàng trăm tuổi mà cũng có thể là chiếc ao đời, chiếc ao vũ trụ vĩnh cửu. Con ếch nhỏ đang nhảy vào trong ao nhưng cũng có thể là một bản thể nhỏ nhoi đang nhập vào vũ trụ, để cái "tôi, cái ta" cùng tan chảy vào mạch sống không ngừng. 

Ðọc thơ Haiku, ta cảm được vị trí đứng ở ngoài sự kiện của tác giả. Tác giả dường như chỉ chia sẻ với người đọc một sự kiện đã quan sát được.

Cỏ hoang trong đồng ruộng

Dẫy xong bỏ tại chỗ

Phân bón!

Nhưng người đọc vẫn có thể nghiệm được tình cảm của tác giả, một tình cảm nhè nhẹ, bàng bạc trong cả bài thơ, nói lên niềm vui sống hay sự cô đơn, đôi khi cũng nêu ra điểm tác giả thắc mắc về cuộc đời của con người: ngắn ngủi, phù du, trước sự vĩnh hằng của thiên nhiên.

Haiku có xu hướng gợi ý hay ám chỉ bóng gió nhẹ nhàng; thông thường đưa ra hai hình ảnh: một hình ảnh trừu tượng sống động và linh hoạt, một hình ảnh cụ thể ghi dấu thời gian và nơi chốn. Nhà thơ không giải thích hay luận về sự liên kết giữa hai hình ảnh này, chỉ diễn tả sự vật theo bản chất tự nhiên của nó.

Một bài thơ Haiku hay là làm sống lại những gì đã chôn sâu trong ký ức và đưa ra những cảm giác sâu sắc, tế nhị, để tự nó khơi lại trí tưởng tượng và mơ ước của người đọc để người đọc tự suy diễn, cảm nhận.

Thơ Haiku của Nhật Bản là một phần tài sản trong kho tàng văn hóa Á Đông. Chúng ta là người thừa tự nền văn hóa ấy nên cần khai thác di sản của nó đúng mức như nó xứng đáng. Tìm hiểu cái đẹp của Haiku, chúng ta góp phần tăng cường sự giao lưu văn hóa ngày càng tăng, nhất là đối với các dân tộc có cùng mẫu số chung với văn hóa Việt Nam như Nhật Bản, Triều Tiên hay các dân tộc láng giềng Đông Dương, Đông Nam Á.

Tôn Quang Minh

 

 

CÁC BÀI VIẾT CÙNG CHUYÊN MỤC